DDA i DDD - gdy trudne dzieciństwo wpływa na dorosłe życie

Możesz dobrze radzić sobie w pracy, być odpowiedzialną osobą i wiele rozumieć, a jednocześnie w bliskich relacjach szybko tracić poczucie bezpieczeństwa, nadmiernie się dostosowywać albo brać na siebie zbyt dużo.

Doświadczenia z domu rodzinnego mogą pozostawać obecne w dorosłym życiu - w napięciu, trudnościach z odpoczynkiem, stawianiem granic, rozpoznawaniem własnych potrzeb i budowaniem bliskości.

Psychoterapia pomaga zobaczyć te wzorce i stopniowo tworzyć inne sposoby przeżywania siebie oraz relacji.

Co oznaczają DDA i DDD?

DDA to określenie dorosłych dzieci alkoholików - osób, które dorastały w rodzinie, w której alkohol jednego lub obojga rodziców wpływał na codzienne życie, relacje i poczucie bezpieczeństwa.

DDD oznacza dorosłe dzieci z rodzin dysfunkcyjnych. To szersze określenie obejmujące osoby wychowujące się między innymi w atmosferze przemocy, chaosu, silnej kontroli, emocjonalnego chłodu, nieprzewidywalności, choroby lub nadmiernego obciążenia dziecka odpowiedzialnością.

DDA i DDD nie są formalnymi diagnozami medycznymi. Opisują doświadczenia oraz sposoby przystosowania, które kiedyś mogły pomagać dziecku radzić sobie w trudnym otoczeniu, ale w dorosłym życiu czasem zaczynają ograniczać.

Ważne:

Nie każda osoba wychowana w trudnej rodzinie doświadcza takich samych konsekwencji. O potrzebie psychoterapii decyduje nie sama historia rodzinna, lecz to, czy jej skutki utrudniają Ci obecne życie.

Kiedy osiągnięcia stają się sposobem przetrwania

W niektórych rodzinach szczególnie zdolne dziecko staje się źródłem nadziei i dumy. Jego osiągnięcia dają rodzinie poczucie sukcesu, a czasem również podtrzymują przekonanie, że „z naszą rodziną jest wszystko w porządku”.

Dziecko może wtedy nauczyć się, że jest wartościowe przede wszystkim wtedy, gdy dobrze sobie radzi, pomaga innym i osiąga coraz więcej. Zatrzymanie się, odpoczynek lub przeciętność zaczynają oznaczać nie zwykłą ludzką słabość, lecz zagrożenie: rozczarowanie innych, utratę własnej wartości albo początek „staczania się”.

Dlatego zdarza się, że nawet duży sukces nie przynosi ulgi i szybko pojawia się oczekiwanie następnego.

Czasem działa to w przeciwnym kierunku. Dorosła osoba może obawiać się, że jej sukces zostanie przez rodziców uznany za dowód dobrego wychowania i wykorzystany do zaprzeczenia temu, czego zabrakło w dzieciństwie. Dorosłe dziecko może wtedy odkładać ważne decyzje, nie kończyć rozpoczętej drogi albo wycofywać się tuż przed osiągnięciem celu.

W obu przypadkach własne życie nadal pozostaje związane z rodzinną historią.

Psychoterapia pomaga oddzielić osobiste pragnienia i osiągnięcia od oczekiwań rodziny. Można rozwijać się i odpoczywać, nie zaprzeczając temu, czego zabrakło, a własnego sukcesu nie trzeba ani oddawać rodzinie, ani z niego rezygnować.

Co może pozostać z dzieciństwa w dorosłym życiu?

W trudnym domu dziecko nie może zmienić sytuacji. Uczy się więc uważnie obserwować innych, przewidywać ich reakcje, nie sprawiać kłopotu albo przejmować odpowiedzialność, która przekracza jego możliwości.

To, co w dzieciństwie pomagało przetrwać - nadmierna samodzielność, ratowanie innych, perfekcyjne wywiązywanie się z obowiązków czy rozładowywanie napięcia humorem - w dorosłym życiu może uruchamiać się automatycznie, chociaż warunki są już inne. Dawna strategia ochronna zaczyna wtedy mieć swoją cenę: utrudnia odpoczynek, proszenie o pomoc, stawianie granic i budowanie relacji opartych na wzajemności.

W dorosłym życiu może to oznaczać:

stałą czujność na nastrój i reakcje innych osób;
nadmierną odpowiedzialność i trudność z odpuszczaniem kontroli;
kłopot z rozpoznawaniem własnych potrzeb i proszeniem o pomoc;
poczucie winy podczas stawiania granic lub odmawiania;
trudność z odpoczynkiem, nawet gdy obiektywnie niczego nie trzeba robić;
napięcie w ciele, problemy ze snem lub przeciążenie pojawiające się mimo dobrego funkcjonowania.

Nie trzeba odnajdywać u siebie wszystkich tych doświadczeń. Ważniejsze jest to, które z nich powtarzają się i jaki mają wpływ na codzienne życie.

Kiedy dziecko nie może zmienić zachowania dorosłych, próbuje zmniejszyć napięcie i zachować więź w taki sposób, jaki jest dla niego dostępny.

Te sposoby nie są typami osobowości. To raczej postawy, półświadome myśli. Ta sama osoba może w różnych sytuacjach przejmować odpowiedzialność, wycofywać się, buntować albo rozładowywać napięcie innych.

„Muszę zadbać o wszystkich”

Dziecko staje się szybko samodzielne, pomocne i odpowiedzialne. Uczy się zauważać potrzeby innych wcześniej niż własne, ukrywa trudności i próbuje zasłużyć na uznanie. W dorosłości może mieć poczucie, że zawsze powinno sobie radzić, a proszenie o pomoc jest oznaką słabości.

„Lepiej zniknąć i przeczekać”

Wycofanie, obserwowanie i unikanie działania mogą chronić przed chaosem lub konfliktem. Skutkiem tego w dorosłym życiu może być się zamrażanie, odkładanie decyzji, nadmierne analizowanie oraz surowa ocena siebie za to, że trudno ruszyć z miejsca.

„To ja jestem problemem”

Złość, bunt lub impulsywne reakcje czasem skupiają na dziecku napięcie całej rodziny. Innym razem dziecko przyjmuje winę, bo łatwiej uznać siebie za problem, niż zobaczyć bezradność dorosłych. W dorosłości dorosłe dziecko takiej rodziny może długo znosić przekraczanie granic, a potem gwałtownie wybuchać albo zrywać kontakt.

„Muszę rozładować napięcie”

Humor, rozmowa, pocieszanie i godzenie innych mogą pomagać przetrwać trudne chwile. Z czasem pojawia się jednak przekonanie, że trzeba dbać o atmosferę i nie wolno wyrażać własnych uczuć. Konflikt staje się trudny do zniesienia, a decyzje łatwiej oddać innym.

W psychoterapii nie chodzi o przypisanie sobie jednej roli, choć to często pomaga zrozumieć dynamikę relacji rodzinnych. Chodzi przede wszystkim o rozpoznanie, kiedy dawny sposób ochrony uruchamia się automatycznie, i o stopniowe poszerzanie możliwości reagowania.

Dziecko nie wybiera roli w rodzinie - szuka sposobu, żeby sobie poradzić

To, czego człowiek nauczył się w rodzinie pochodzenia, często najmocniej ujawnia się w bliskich relacjach. Można bardzo potrzebować więzi, a jednocześnie obawiać się zależności, konfliktu lub utraty kontroli.

W relacjach może pojawiać się między innymi:

branie odpowiedzialności za emocje, decyzje lub zachowanie partnera;
pozostawanie w relacji kosztem własnych potrzeb i granic;
trudność z odróżnieniem troski od ratowania drugiej osoby;
wycofywanie się, gdy pojawia się napięcie, albo przeciwnie - silne naciskanie na rozmowę;
wchodzenie w dobrze znaną rolę osoby silnej, rozsądnej i podtrzymującej całą relację;
poczucie, że spokój zależy od tego, czy druga osoba jest zadowolona i zachowuje się przewidywalnie.

Nie oznacza to, że każda trudność ma źródło w dzieciństwie. Psychoterapia pomaga odróżnić to, co wynika z aktualnej relacji, od reakcji ukształtowanych znacznie wcześniej, a następnie budować bardziej satysfakcjonujący i funkcjonalny sposób bycia razem.

DDA i DDD w relacjach

Warto zgłosić się na konsultację, jeśli zauważasz, że mimo wiedzy i podejmowanych prób zmiany wciąż wracają podobne trudności:

wiesz, że bierzesz na siebie za dużo, ale nie potrafisz przestać;
łatwiej rozpoznajesz potrzeby innych niż własne;
granice uruchamiają silne poczucie winy lub lęk;
często wybierasz spokój w relacji kosztem siebie;
trudno Ci zaufać, odpocząć lub poczuć się bezpiecznie w bliskości;
złość jest tłumiona, zamieniana w napięcie albo pojawia się dopiero w wybuchu;
ciało reaguje napięciem, zmęczeniem lub dolegliwościami w okresach stresu;
obecna relacja przypomina Ci pod pewnymi względami atmosferę domu rodzinnego.

Kiedy warto rozważyć psychoterapię?

Psychoterapia nie polega na tworzeniu listy win rodziców ani na wyjaśnianiu każdej obecnej trudności wydarzeniami z przeszłości. Bardziej pomocne jest zrozumienie, czego trzeba było nauczyć się w dzieciństwie, aby poradzić sobie w ówczesnych warunkach, a następnie sprawdzenie, czy te sposoby reagowania nadal są potrzebne. Terapia obejmuje nie tylko poznawanie źródeł trudności, lecz także aktywną pracę nad zmianą.

W pracy terapeutycznej można stopniowo:

lepiej rozpoznawać własne emocje, potrzeby i sygnały płynące z ciała;
odróżniać odpowiedzialność za siebie od przejmowania odpowiedzialności za innych;
stawiać granice bez automatycznego wycofywania się lub poczucia winy;
przeżywać złość jako ważną informację, a nie zagrożenie dla relacji;
zauważać, kiedy czujność ukształtowana w przeszłości uruchamia się w obecnych sytuacjach;
budować relacje oparte na większej wzajemności, zamiast na kontroli, ratowaniu innych lub nadmiernym dopasowaniu.

Tempo i kierunek terapii zależą od konkretnej osoby, jej sytuacji oraz celów, które chce osiągnąć. Nie trzeba opowiadać całej historii dzieciństwa ani pamiętać wszystkich wydarzeń. Terapia może zakończyć się wtedy, gdy ustalone cele zostaną osiągnięte, a wypracowane zmiany będą możliwe do utrzymania w codziennym życiu.

Jak wygląda praca terapeutyczna?

Przeczytaj więcej: cPTSD – kiedy doświadczenia z przeszłości nadal wpływają na życie →

Nie każda osoba dorastająca w rodzinie alkoholowej lub dysfunkcyjnej rozwija złożony zespół stresu pourazowego (cPTSD).

DDA i DDD opisują doświadczenia rodzinne i możliwe sposoby przystosowania do trudnych warunków. cPTSD jest natomiast rozpoznaniem klinicznym, które obejmuje charakterystyczne objawy pourazowe oraz utrwalone trudności w regulacji emocji, obrazie siebie i relacjach.

Podobne zachowania mogą więc mieć różne przyczyny i wymagać odmiennego podejścia terapeutycznego.

Czy trudne dzieciństwo może oznaczać cPTSD?

Psychoterapia DDA/DDD może pomóc Ci lepiej rozumieć własne reakcje, stawiać granice i odzyskiwać wpływ na swoje decyzje. Nie zastępuje jednak leczenia uzależnienia Twojego ani bliskiej osoby.

Jeżeli problemowe picie lub używanie substancji trwa obecnie i staje się głównym źródłem trudności, potrzebna może być również konsultacja ze specjalistą terapii uzależnień lub w placówce leczenia uzależnień. Zakres odpowiedniej pomocy można ustalić podczas pierwszych konsultacji.

Gdy w Twoim życiu lub relacji pojawia się problemowe picie albo używanie substancji

UMÓW KONSULTACJĘ Z WIOLETTĄ

Wioletta Tomica prowadzi psychoterapię indywidualną osób, które dostrzegają wpływ trudnego dzieciństwa na swoje dorosłe relacje, granice, poczucie odpowiedzialności i przeżywane napięcie.

Wspólnie możecie przyjrzeć się temu, które dawne sposoby radzenia sobie nadal uruchamiają się automatycznie i co może pomóc stopniowo reagować inaczej.

Pierwsza konsultacja pozwala opowiedzieć o swojej sytuacji i sprawdzić, czy ta forma pracy będzie dla Ciebie odpowiednia.

Z tym tematem pracuje Wioletta Tomica

Czy DDA lub DDD jest diagnozą?

Nie. Określenia DDA (dorosłe dzieci alkoholików) i DDD (dorosłe dzieci z rodzin dysfunkcyjnych) opisują doświadczenia oraz trudności, które mogą wynikać z dorastania w niestabilnym lub obciążającym środowisku. Nie są rozpoznaniami medycznymi.

Nie pamiętam dzieciństwa — czy to znaczy, że wydarzyło się coś złego?

Niekoniecznie. Wspomnienia z dzieciństwa u wielu osób są fragmentaryczne, zwłaszcza z pierwszych lat życia. Dorastanie w przewlekłym napięciu, chaosie lub braku poczucia bezpieczeństwa może dodatkowo utrudniać zapamiętywanie wydarzeń i układanie ich w spójną historię. Same luki w pamięci nie są jednak dowodem na traumę.

W psychoterapii nie trzeba odzyskiwać wspomnień ani pamiętać wszystkich szczegółów. Można zacząć od tego, co jest dostępne dzisiaj: emocji, reakcji ciała, sposobu budowania relacji oraz powtarzających się trudności.

Czy muszę mieć pewność, że jestem osobą DDA lub DDD?

Nie. Na konsultację możesz zgłosić się także wtedy, gdy dopiero zastanawiasz się, czy doświadczenia z rodzinnego domu mają wpływ na Twoje obecne życie. Wspólnie przyjrzymy się temu, co dziś sprawia Ci trudność i z czym może być związane.

Czy DDD dotyczy wyłącznie rodzin z uzależnieniem?

Nie. O doświadczeniu DDD można mówić również wtedy, gdy w rodzinie nie było uzależnienia, ale występowały inne poważne trudności: przemoc, choroba psychiczna rodzica, silne konflikty, emocjonalna niedostępność, nadmierna kontrola, chaos albo odwrócenie ról między dzieckiem a dorosłymi.

Czy trzeba dobrze pamiętać dzieciństwo?

Nie. Nie musisz pamiętać wydarzeń ani opowiadać o nich od razu. Punktem wyjścia mogą być Twoje obecne reakcje, relacje, trudności z granicami, napięcie, poczucie winy lub nadmierna odpowiedzialność.

Czy psychoterapia DDA/DDD polega głównie na wracaniu do przeszłości?

Nie tylko. Do przeszłości wracamy wtedy, gdy pomaga ona zrozumieć to, co dzieje się obecnie. Ważną częścią terapii jest rozpoznawanie powtarzających się sposobów reagowania oraz szukanie nowych możliwości w relacjach i codziennych decyzjach.

Czy terapia oznacza obwinianie rodziców?

Nie. Celem nie jest wydawanie ocen ani wskazywanie winnych. Chodzi o nazwanie tego, czego zabrakło, zrozumienie konsekwencji wcześniejszych doświadczeń i odzyskanie wpływu na własne życie.

Czy mogę rozpocząć terapię, jeśli rodzic lub partner nadal pije albo używa substancji?

Tak. Psychoterapia może pomóc Ci rozpoznawać własne potrzeby, stawiać granice i podejmować decyzje, na które rzeczywiście masz wpływ. Nie zastępuje jednak leczenia uzależnienia drugiej osoby.

Jeżeli to Ty pijesz lub używasz substancji w sposób problemowy, może być potrzebna równoległa konsultacja ze specjalistą terapii uzależnień.

Czy muszę zerwać kontakt z rodziną, żeby terapia była skuteczna?

Nie. Terapia nie narzuca jednej decyzji. Możesz pracować nad sposobem pozostawania w kontakcie, ograniczeniem relacji, stawianiem granic albo przygotowaniem się do większego dystansu, zależnie od Twojej sytuacji i potrzeb.

Jak długo trwa psychoterapia DDA/DDD?

Nie ma jednego czasu odpowiedniego dla wszystkich. Zależy on od rodzaju trudności, ich nasilenia oraz celu terapii. Po pierwszych konsultacjach terapeuta może zaproponować odpowiednią formę pracy i omówić jej przewidywany zakres.

Czy psychoterapia DDA/DDD może pomóc w trudnościach w związku?

Tak, zwłaszcza gdy w relacjach powtarzają się podobne schematy: przejmowanie odpowiedzialności za drugą osobę, trudność z odmawianiem, lęk przed konfliktem, nadmierna kontrola, wycofywanie się albo pozostawanie w relacji mimo przekraczania własnych granic.